Ahlatlı Araştırmacı-Yazar Dr. Zafer Gülsar, Ahlat’ın tarih boyunca “Kubbetü’l İslam” unvanıyla anılmasının arka planını ele aldığı kapsamlı araştırmasını kamuoyuyla paylaştı. Gülsar, bu unvanın hangi tarihsel süreçte ve hangi siyasi gelişmeler neticesinde ortaya çıktığını kaynaklara dayalı olarak anlattı.
Ahlatşahlar Dönemi ve Siyasi Mücadeleler
Dr. Zafer Gülsar, Ahlat’ın Ahlatşahlar döneminde ulaştığı ekonomik güç ve stratejik konum sayesinde bölgedeki siyasi dengelerin merkezine yerleştiğini belirtti. Gülsar açıklamasında şu ifadelere yer verdi:
“Ahlat, Ahlatşahlar döneminde ulaştığı büyük zenginlik ve stratejik konumu sayesinde kısa sürede çevredeki siyasi güçlerin dikkatini çekmiş; bu durum şehri, farklı devletler arasında yaşanan hâkimiyet mücadelelerinin merkezlerinden biri hâline getirmiştir. Bu mücadelelerin ilki, 1207–1208 yıllarında Eyyûbîler ile Ahlatşahlar arasında gerçekleşmiş ve Eyyûbîlerin galibiyetiyle sonuçlanmıştır. Böylece Ahlatşahlar Beyliği tarih sahnesinden çekilmiş, Ahlat ise yeni bir siyasi sürecin içine girmiştir.”
Harzemşah Kuşatması ve Sultan Alâeddin Keykubat’ın Müdahalesi
Bu gelişmelerin ardından Ahlat’ın 1226 yılında Celâleddîn Harzemşah tarafından kuşatıldığını belirten Gülsar, Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubat’ın bu kuşatmaya diplomatik yollarla müdahil olduğunu aktardı. Sultan Alâeddin’in, kuşatmanın kaldırılması amacıyla elçiler ve hediyelerle birlikte Celâleddîn Harzemşah’a bir mektup gönderdiği ifade edildi.
Celâleddîn Harzemşah’ın da bu mektuba cevaben, babası Sultan Muhammed’in yakın adamlarından Melik Cemaleddin Ferruh, Cemaleddin Savecî ve Ahlatlı Çaman şeyhlerinden Necmeddin Ebû Bekir Cami’nin de aralarında bulunduğu bir heyeti Sultan Alâeddin’e gönderdiği kaydedildi.
“Kubbetü’l İslam” Unvanının İlk Kez Dile Getirilmesi
Dr. Gülsar, Ahlat için “Kubbetü’l İslam” unvanının ilk kez bu diplomatik süreçte dile getirildiğine dikkat çekti. Sultan Alâeddin Keykubat’ın Celâleddîn Harzemşah’a gönderdiği cevap mektubunda yer alan ifadeler İbn Bibi tarafından şöyle aktarılmıştır:
“Tek Tanrı’ya inananların güven içinde yaşadığı, abidlerin ve zahidlerin kaynağı, imamların ve hafızların yurdu, İslam’ın kubbesi (Kubbetü’l-İslam) olan Ahlat’ı kuşatmak, Rablerin Rabbinin razı olmayacağı bir davranıştır...”
Gülsar, bu ifadelerle birlikte “Kubbetü’l İslam” unvanının Alanya’da, Celâleddîn Harzemşah’ın elçilerine hitaben dile getirildiğini ve Ahlat’ın bu şekilde “Kubbetü’l İslam” ünvanıyla tarih sahnesine çıktığını belirtti. Söz konusu unvanın, o günden günümüze kadar Ahlat için kullanılmaya devam ettiğini vurguladı.
Kuşatma, Yağma ve Büyük Yıkım
Elçilerin Ahlat’a dönerek Sultan Alâeddin’in mesajını Celâleddîn Harzemşah’a iletmesine rağmen bu nasihatlerin dikkate alınmadığını belirten Gülsar, sekiz ay süren kuşatmanın ardından 1230 yılında Ahlat’ın ele geçirildiğini ifade etti. Şehrin üç gün boyunca ağır bir yağmaya maruz kaldığını, halkın büyük bölümünün katledildiğini ve hayatta kalanların önemli bir kısmının Ahlat’ı terk etmek zorunda kaldığını aktardı.
Bu süreçte bazı Ahlatlıların Kahire’ye göç ederek burada “Ahlat Mahallesi”ni kurdukları bilgisi de paylaşıldı. Gülsar, bu olayların Celâleddîn Harzemşah’ın İslam dünyasındaki itibarını ciddi şekilde zedelediğini kaydetti.
Yassıçemen Zaferi ve Ahlat’ın Yeniden İmarı
Celâleddîn Harzemşah’ın, 1230 yılında Sultan Alâeddin Keykubat ile yaptığı Yassıçemen Savaşı’nda ağır bir yenilgiye uğradığını belirten Gülsar, bu yenilgiyle Harzemşah tehdidinin tamamen ortadan kalktığını söyledi. Ardından Ahlat’ın Türkiye Selçuklu Devleti topraklarına katıldığını ve Sultan Alâeddin Keykubat’ın şehirde imar ve iskân faaliyetlerine büyük önem verdiğini aktardı.
Ancak bu toparlanma sürecinin 1243 yılında yaşanan Moğol bozgunu ile sekteye uğradığı, Ahlat’ın uzun yıllar İlhanlı hâkimiyeti altında kaldığı da araştırmada yer aldı.
Kaynakça:
1- İbnu’l- Esir, el- Kamil Fi’t Tarih, c.XII, s.188-189; M. Halil Yinanç, “Celaleddin Harzemşah”, İA, c.III, s.51.
2- İbn Bibi: El-Evamirü’l Ala’iye Fi’l-Umurı’l-Alaiye (Selçukname)-I
3- Turan, O.: Selçuklular Zamanında Türkiye
4- Gülbahar, Ö., Yurttaş, İ.: Müze Kent Ahlat
5- Https//:ahlat.gov.tr/ahlat-tarih
6- Gülsar, Z.: Kültürel Miras Ahlat
7- İsmail Yurttaş, Tarih Öğretmeni (Görüşme Tarihi: 02.02.2026)
8- Mahmut Akbaş, Tarih Öğretmeni (Görüşme Tarihi: 03.02.2026)
